Commentaar op ‘Is een nieuw curriculum genoeg?’

Dit is een reactie op het stuk dat Jelmer Evers op 22 mei op de groepsblog Onderzoek Onderwijs plaatste en dat ik als essentieel leeswerk aanbeveel. Het zou wel eens het begin kunnen zijn van een nieuw en op de wereld georiënteerd curriculum (in de zin die Gert Biesta eraan geeft). Zijn stuk is een kritische analyse van het rapport van de Onderwijsraad, ‘Een eigentijds curriculum’, dat onlangs verscheen.

Jelmer stelt het proces van curriculumontwikkeling voor als:

een permanente openbare beta [… w]aarbij de oplevering van een nieuw curriculum steeds als nieuwe mijlpaal dient.

Uitvoerders zijn ontwikkel- of design-gemeenschappen van leraren die in vakoverstijgende samenwerkingsverbanden werken aan een alomvattend curriculum.

Die ‘permanente openbare beta’, een open source curriculum dat voortdurend in ontwikkeling is en continu aan de praktijk wordt getoetst, is een van de baanbrekende aspecten van dit voorstel. Het tweede is de collectieve autonomie van leraren, die we al van ‘Het Alternatief’ kennen. En het derde is het impliciete voorstel om van het curriculum een existentieel curriculum te maken, waarbij vakoverstijgende verbanden worden gelegd.

Existentieel curriculum

De onderwijspedagoog Gert Biesta stelt dat het er in het onderwijs niet om gaat dat kinderen leren, maar dat ze iets leren, dat ze met een bepaald oogmerk leren en dat ze van iemand leren. Goed onderwijs kent in zijn opvatting drie domeinen: kwalificatie (kennis en vaardigheden), socialisatie (traditie, cultuur, normen en waarden) en subjectivering (de maatschappelijke vorming van de persoon). Daarvoor is een ‘existentieel curriculum’ nodig dat:

… het kind de kans [geeft] om in de wereld te komen. Dat is de taak van de school: niet bij jezelf blijven, maar buiten jezelf komen, in een plurale wereld. Het is jouw levenstaak om […] een volwassen relatie aan te gaan met de ander en het andere.

Een existentieel curriculum is, met andere woorden, een curriculum dat vooral kijkt welke mogelijkheden verschillende vakken en vakgebieden bieden voor leerlingen om (aspecten van) de wereld te ontmoeten. Daarbij verstaan we onder wereld alles wat buiten de persoon bestaat, zowel de fysieke als de sociale wereld en zowel op kleine als op grote schaal. Het lijkt me dat de aanpak die Evers hier voorstelt aan deze criteria voldoet. Bovendien lost die, naar mijn mening in een klap een aantal problemen in het onderwijs op.

Het eerste is het probleem dat de inhoud en de kwaliteit van het onderwijs worden bepaald door hogere bestuurslagen. Daarbij is de nadruk steeds meer op het economische en maatschappelijke nut van onderwijs komen te liggen en minder op de persoonlijke vorming. Het tweede, dat net als het vorige samenhangt met een neoliberale visie op onderwijs, is de overdreven waarde die wordt toegekend aan de meetbaarheid van onderwijsresultaten. Het gevolg is dat onderwijs geleidelijk reduceert tot datgene dat meetbaar is. Het derde is het probleem dat veel vernieuwingen in het onderwijs, voorgesteld als verbeteringen en oplossingen voor vermeende problemen, van bovenaf worden opgelegd. Vaak ontbreekt het de ‘vernieuwers’ aan kennis  en deskundigheid op het gebied van de onderwijspraktijk, met de bekende rampzalige gevolgen. Dit alles belemmert de professionele ontwikkeling van leraren, omdat ze zijn teruggebracht tot uitvoerders.

Sinds enige tijd wordt het onderwijs van hogerhand – en ook nu weer door de Onderwijsraad – opgeroepen meer aandacht te schenken aan ’21st century skills’, waaronder dan wordt verstaan: probleemoplossend vermogen, kritisch denken, creativiteit, sociale vaardigheden, culturele sensitiviteit en digitale geletterdheid. Los van het feit dat dit (op de laatste na) vaardigheden zijn zo oud als de mensheid en dat we er bovendien niet aan moeten denken dat die skills straks ook weer door Cito getoetst gaan worden, de manier waarop die moeten worden ingevoerd voorspelt weer weinig goeds. Commerciële curriculumontwikkelaars staan al weer klaar om ons, arme leraren, uit de brand te helpen.

Jelmers voorstel

  1. Het zwaartepunt en de verantwoordelijkheid komt bij de docenten te liggen, die de inhoud van het curriculum bepalen. Die zijn het meest deskundig op hun eigen vakgebied en kunnen het beste overzien hoe zich dat tot andere vakgebieden verhoudt.
  2. Ook de verantwoordelijkheid voor de kwaliteitscontrole komt bij docenten te liggen, zoals bij andere beroepsgroepen gebruikelijk is. Nauwelijks verrassend voor een auteur van Het Alternatief.
  3. De door Jelmer genoemde ontwikkel- of design-gemeenschappen vormen de natuurlijke organisatievorm voor leraren, zowel binnen scholen als binnen samenwerkingsverbanden van scholen. Zulke design-gemeenschappen kunnen werken als een open source platform zoals dat voor software-ontwikkelaars, Github.
  4. Omdat het curriculum als open source wordt ontwikkeld lost dat meteen het probleem op van de veel te dure, beperkte en snel verouderende schoolboeken, die door uitgevers op de markt worden gebracht.
  5. Het door Jelmer Evers voorgestelde curriculum omvat alledrie domeinen van Biesta. Door – in tegenstelling tot de Onderwijsraad – ook het derde domein (subjectivering) erbij te betrekken, wordt het curriculum werkelijk relevant voor jonge mensen.
  6. Formatieve en summatieve toetsing, inclusief de eindexamens, zijn een integraal deel van dit alles omvattende curriculum.
  7. Het alom geprezen, maar in de praktijk nauwelijks gefaciliteerde, levenlang leren is een integraal onderdeel van de permanente curriculumontwikkeling zoals Jelmer Evers die voorstelt. En ook lerarenopleidingen zijn in dit voorstel geïntegreerd.
  8. Jelmer pleit voor een substantiële innovatiepot voor docenten, scholen en ontwikkelgemeenschappen, die direct de beschikking moeten hebben over deze fondsen.
  9. De Onderwijscoöperatie zou de spil moeten worden van curriculumvernieuwing.

Dit alles klinkt mij als muziek in de oren. Ik zie vergezichten van edcamps van alfa-, beta- en gammadocenten die vakoverstijgende curricula ontwikkelen die werkelijk relevant zijn voor jonge mensen die in deze tijd opgroeien. Ik hoop daar een bijdrage aan te kunnen geven.

Bronnen

Gert Biesta (2014). The beautiful risk of education. Boulder, Co: Paradigm Publishers. In september verschijnt de Nederlandse vertaling door René Kneyber.

René Kneyber en Jelmer Evers, 2013. Het Alternatief: Weg met de afrekencultuur in het onderwijs!, uitgeverij Boom, Amsterdam.

Onderwijsraad. (2014). Een eigentijds curriculum. Den Haag. hier downloaden

Over Dick van der Wateren

Sinds voorjaar 2017 heb ik een filosofische praktijk, De Verwondering, in Amsterdam. Daar heb ik gesprekken met volwassenen zowel als jongeren. Ik sta voor de klas op het Eerste Christelijk Lyceum in Haarlem en begeleid dagelijks talentvolle en begaafde leerlingen die meer uitdaging nodig hebben, of coach leerlingen die een probleem hebben waar we samen een oplossing voor vinden. Ik heb een jarenlange ervaring als aardwetenschapper (o.a. in Antarctica en Afrika) en wetenschapsvoorlichter. Werken met jongeren is mijn passie. Voor mij zijn tieners zo'n beetje de leukste mensen. Ze hebben een enorme levenslust, zijn creatief, hebben originele ideeën - soms op het bizarre af - en kunnen zich nog alle kanten op ontwikkelen. Ik beschouw het als een voorrecht aan die ontwikkeling te kunnen bijdragen.

3 Reacties naar “Commentaar op ‘Is een nieuw curriculum genoeg?’”

  1. Allereerst wil ik zeggen, chapeau. Het nemen van de ruimte om te komen tot een veel dynamischere gemeenschap van onderwijs verzorgen waarbij de docent een centrale rol inneemt om te komen tot een eigentijds, up to date curriculum is muziek in de oren. Ik zie mogelijkheden, omdat ik denk dat de collega’s in het onderwijs van uitvoerder naar creator, inspirator, coach en ondernemer gaan. Commerciële belangen spelen op dit moment een ongezonde rol vanuit de hoek van de uitgevers. Laatst weer een robbertje gediscussieerd over het belachelijke feit dat digitale methodes duurder zijn dan de papieren versie en dat dat voorlopig ook zo zal blijven.
    Vanuit het geboden perspectief zie ik twee zaken die ik mis:
    Waar is de leerling in het geheel?
    Op welke manier wordt verbinding gelegd tussen vakgebieden?

    Zelf ben ik groot voorstander de leerlingen een bijzondere rol te geven in het leren. Vanuit de gedachte dat een samenleving samen geleefd wordt, en dat een individu uniek is en talenten heeft die ontwikkeld en ingezet kunnen worden ten bate van de samenleving in directe omgeving en verder, heb ik samen met Bob Hofman, expeditie onderwijs op het Corlaer college ontwikkeld en wordt dat volgend cursus jaar voor de vijfde keer uitgevoerd. Het echte leven wordt het leren en de context wordt in hoge mate bepaald door de leerling. Alle vakgebieden kunnen gekoppeld worden. Zie http://www.corlaer.nl/expeditie. Inmiddels is de transfer naar 3 andere scholen gemaakt en volgend jaar gaan we verder met de transfer.

    Ik blijf graag op de hoogte van de ontw

    • Beste Ronald. Je hebt gelijk. Het verhaal van de leerling ontbreekt hier nog. Als je mijn blogs kent, weet je dat ik daar ook een groot voorstander van ben. Ik geloof heilig in autonomie voor leerlingen (net als voor leraren, overigens). Leerlinen hebben ook prima ideeën over wat ze willen leren, waartoe en op welke manier. Dat zou dan ook onderdeel moeten zijn van zo’n nieuw curriculum. Ik denk dat Jelmer er ook zo over denkt.
      Ik wil graag eens bij jullie komen kijken. Kun je je emailadres doorgeven op het contactformulier?
      Groet. Dick

Trackbacks/Pingbacks

  1. Een Nieuw Curriculum voor 2032 | Blogcollectief Onderzoek Onderwijs - 17/11/2014

    […] mei plaatste Jelmer Evers op deze groepsblog een post, Is een nieuw curriculum genoeg?, waar ik een commentaar op schreef dat ik hieronder enigszins gewijzigd […]

Geef een reactie of deel je eigen ervaringen.

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: