Vragen bij Uluru #blimage

Dit is Ayers Rock, of Uluru, zoals de oorspronkelijke bewoners van dit gebied hem noemen. Frans Droog stuurde me deze foto als uitdaging om een blog over onderwijs te schrijven voor de serie #blimageNL.

Iedereen kent deze iconische rots in het midden van Australië wel en zal bij deze foto zijn of haar speciale dromen of herinneringen hebben. Dat kan een droom zijn om deze plek eens te bezoeken, of een herinnering aan een reis lang geleden. Bij mij roept de foto vooral vragen op.

  

Ik leg deze zomer de laatste hand aan mijn boek over vragen stellen in het onderwijs, voorlopige titel ‘Verwondering. Leren kritisch en creatief denken door vragen te stellen.’ Dit is een mooie gelegenheid om daarmee te oefenen.

Ik kijk naar deze foto in de eerste plaats als geoloog en vraag me dan af: “Hoe is Uluru ontstaan?” Ik ben opgeleid om vragen te stellen over de processen waardoor dit soort landschapsvormen ontstaan. Uluru is een zg. inselberg, een geïsoleerde rotsheuvel die abrupt oprijst uit een verder vlak landschap. In zuidelijk Afrika worden ze ‘koppies’ genoemd. In de Namibwoestijn, waar ik een paar jaar onderzoek heb gedaan, komen ze veel voor. Maar ook daarbuiten, bijvoorbeeld de Suikerbroodberg bij Rio de Janeiro.

Vragen over de natuur

Dat dit soort heuvels inselberg genoemd worden is nog geen antwoord op mijn vraag. Dat is vaak het probleem met de vragen die onze leerlingen voorgeschoteld krijgen. Dan wordt er gevraagd naar de juiste naam voor een verschijnsel en dat is het dan. Alsof de naam het ding is. Ik vind dat te weinig.Is het belangrijk dat ze de naam weten van verschillende diersoorten, of willen we dat zich afvragen hoe die verschillen zijn ontstaan? Maakt het iets uit of onze leerlingen weten dat er verschillende soorten vulkanen zijn, schildvulkanen, stratovulkanen enz., als we niet kunnen uitleggen waardoor die verschillen ontstaan? Of hoe lava überhaupt aan het oppervlak komt?

Voor veel leerlingen is het frustrerend dat de ‘goede’ antwoorden op de vragen in hun schoolboeken geen antwoord geven op de vragen die ze zelf hebben. Dan staat er bijvoorbeeld in het aardrijkskundeboek dat een vulkaan ontstaat waar scheuren in de aardkorst zijn. Als je even doordenkt zie je dat dat onzin is, of in elk geval veel te simpel. 

Scheuren komen overal in de aardkorst voor. Die noemen we breuken en daarvan lopen er een paar heel grote dwars door Nederland. De enige vulkaan in Nederland, de Zuidwalvulkaan, ligt tussen Harlingen en Vlieland op 2 km diepte en is al 145 miljoen jaar niet meer aktief. Hij ligt langs een breuk, inderdaad, maar nergens in de rest van Nederland is ook maar een spoor van vulkanisme, ook niet langs de nog steeds actieve Peelrandbreuk. Dan is de voor de hand liggende vraag: “Waardoor komt het dat niet overal vulkanen zijn?”

Breuken zijn dus een onvoldoende verklaring voor vulkanisme. Dat is makkelijk in te zien als je de aardkorst vergelijkt met ijs op een sloot. Als je daar een gat in boort zie je het water niet omhoog spuiten. Dat blijft gewoon een klein stukje onder de rand staan, omdat het water een hogere dichtheid heeft dan ijs. Er is dus meer nodig voor een vulkaan: een magmakamer en een hoge druk om de lava omhoog te stuwen. Daarna kun je weer nieuwe vragen stellen: “Waardoor ontstaan magmakamers?” “Wat veroorzaakt de hoge druk in een magmakamer?” Enzovoort.

Als ik naar de foto van Uluru kijk, bedenk ik dat inselbergen in verschillende klimaten en in verschillende gesteenten worden gevormd. Dat maakt het voor mij nog interessanter, want dan is de vraag: ‘Hoe kunnen bijna identieke landschapsvormen ontstaan onder totaal verschillende omstandigheden?’ of: ‘Welke processen zijn daarvoor verantwoordelijk?’

Voor de hand liggende vragen zijn: ‘Uit welk gesteente bestaat Uluru?’ ‘Hoe oud is dat gesteente?’ ‘Waardoor is het land direct om de rots heen begroeid en vochtig, terwijl het landschap tot in de verre omtrek extreem droog is?’ Van dichtbij kun je allerlei interessante holtes en ronde kommen zien in de rots, waarvan ik me afvraag hoe die zijn ontstaan.

Zo kan één foto aanleiding zijn voor tientallen vragen alleen al over de natuurlijke processen. Voor mij zijn die vragen minstens zo interessant als de antwoorden, omdat elke vraag weer nieuwe vragen oproept, waardoor ik steeds dieper ga nadenken over iets waarover ik me verwonder.

Welke vragen roept de foto op over de mensen die al tienduizenden jaren in dit gebied wonen?

Vragen over de mens

Uluru is een heilige plaats voor de lokale bevolking, die Aboriginals worden genoemd, maar die zichzelf Anangu (mens) noemen. Zij wonen daar al tienduizenden jaren en, zoals de talloze oude en nieuwe rotsschilderingen laten zien, heeft Uluru tot op de dag van vandaag een belangrijke religieuze functie.

Vragen die mij mij opkomen zijn: “Wat maakt Uluru belangrijk voor de mensen die hier wonen?” “Wat betekenen de rotsschilderingen?” “Wat is de functie van de verschillende heilige plekken rondom de rots?” “Welke verhalen vertellen de Anangu over deze plekken?” “Is de betekenis van Uluru veranderd sinds de eerste mensen zich hier vestigden?”

De mensen die hier vanouds wonen hebben er grote moeite mee dat Uluru regelmatig door anderen, blanke Australiërs en toeristen, ontheiligd wordt. Bezoekers wordt beleefd verzocht de rots niet te beklimmen en sommige van de plekken en rotsschilderingen niet te fotograferen. Die verzoeken leggen veel toeristen naast zich neer. Een beklimming van deze iconische rots staat op het te-doen-lijstje van veel wereldreizigers. Een bekende Australiër leek het leuk om op de top te golfen en anderen laten zich er naakt fotograferen.

Ik vraag me af hoe het voor mensen, die daar van generatie op generatie wonen, moet zijn om mee te maken hoe een dierbare plek respectloos wordt behandeld. Dat brengt me op de volgende vraag: “Hoeveel respect moeten we opbrengen voor een idee of geloof dat we vanuit onze eigen religieuze, atheïstische of agnostische overtuiging onzin vinden?” “Wat is belangrijker, het plezier van toeristen, of het geloof van de plaatselijke bevolking?”

Voor veel van de verschijnselen rondom Uluru zijn redelijke wetenschappelijk verklaringen te geven. De verhalen die de Anangu vertellen over sommige gaten in de rots gaan over mythische wezens die er hun voetafdrukken achterlieten. Wij ‘weten’ dat dat wetenschappelijke geen hout snijdt en kunnen daarom menen dat we die verhalen niet serieus hoeven te nemen. Dat is voor mij nog maar de vraag. Al is het wel een lastige vraag, waar geen simpel antwoord op is.

Lastige vragen

Dchterbij huis kunnen we ons afvragen of Mohammed-cartoons niet de equivalent zijn van naaktfoto’s op de top van Uluru. Is de anti-Islamfilm die Wilders maakte daar ook een voorbeeld van? Wilders en de cartoonisten vinden dat ze de vrijheid hebben om hun mening te geven over een maatschappelijk verschijnsel dat in hun ogen gevaarlijk is.

Ik vind bijvoorbeeld dat de katholieke kerk een schatrijke, criminele organisatie is die eeuwenlang andersdenkenden met geweld onderdrukt heeft en die samenspant met dubieuze regimes. Om van het stelselmatig negeren van seksueel misbruik maar te zwijgen. Ik vind dat ik de vrijheid moet hebben om die mening, mits gestaafd met feiten, te uiten. Anderen hebben daar vanuit hun religieuze overtuiging moeite mee. Welke overtuiging weegt het zwaarst?

Moet ik alles wat ik (wettelijk) mag zeggen ook echt zeggen? Als ik mijn mond houd om anderen niet te kwetsen, beperk ik mijzelf. Is dat erg? Het antwoord hangt af van de omstandigheden.

Als er dan geen universele antwoorden zijn, welke vragen moeten we wel stellen, om meer begrip te krijgen voor elkaar, voor mensen die er anders uitzien, andere overtuigingen en gewoonten hebben dan wijzelf? Ook al vinden we geen definitieve antwoorden op dit soort ‘eeuwige’ vragen, alleen al die vragen stellen en blijven doorvragen vergroot onze kennis en begrip van de wereld: de natuur, technologie, kunst en menselijke verhoudingen.

Het is mijn overtuiging dat het onderwijs de opdracht heeft dit soort vragen serieus te nemen. In een andere blog schreef ik over een curriculum dat helemaal opgebouwd is rond, wat ik noem, de Grote Vragen. Dat is voor mij niet een soort luxe of versiering naast het ‘normale’ curriculum dat voorschrijft wat onze kinderen moeten leren. Vragen stellen is een essentiële vaardigheid die jonge mensen helpt kritische, creatieve en autonome volwassenen te worden, die betrokken zijn bij de wereld waarin zij leven.

Over Dick van der Wateren

Sinds voorjaar 2017 heb ik een filosofische praktijk, De Verwondering, in Amsterdam. Daar heb ik gesprekken met volwassenen zowel als jongeren. Ik sta voor de klas op het Eerste Christelijk Lyceum in Haarlem en begeleid dagelijks talentvolle en begaafde leerlingen die meer uitdaging nodig hebben, of coach leerlingen die een probleem hebben waar we samen een oplossing voor vinden. Ik heb een jarenlange ervaring als aardwetenschapper (o.a. in Antarctica en Afrika) en wetenschapsvoorlichter. Werken met jongeren is mijn passie. Voor mij zijn tieners zo'n beetje de leukste mensen. Ze hebben een enorme levenslust, zijn creatief, hebben originele ideeën - soms op het bizarre af - en kunnen zich nog alle kanten op ontwikkelen. Ik beschouw het als een voorrecht aan die ontwikkeling te kunnen bijdragen.

4 Reacties naar “Vragen bij Uluru #blimage”

  1. Could I read this in English? I live in Alice Springs and interested in the many learnings from Uluru. My #blimage post here http://wentalearn.blogspot.com/2015/08/lest-we-forget-it-started-with-tweet.html

Trackbacks/Pingbacks

  1. Week twee, acht nieuwe verhalen #blimageNL | Droog's - 09/08/2015

    […] der Wateren, docent natuurkunde op het ECL in Haarlem en educatief schrijver, schreef het verhaal Vragen bij Uluru, over het belang van vragen stellen, over het belang van de goede vragen stellen, over de leerling […]

  2. De #blimageNL lijst | Droog's - 02/08/2015

    […] Dick van der Wateren – Vragen bij Uluru […]

Geef een reactie of deel je eigen ervaringen.

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: